नेपालले पनि भारतको भूमि मिचेको रहेछ? बालेन शाहको भनाइ पछाडिको प्रमाण के भन्छ?

प्रधानमन्त्री बालेन शाहले संसदमा बोल्दै भनेका थिए:

"भारतले नेपालको जग्गा मात्र हैन, नेपालले पनि भारतको जग्गा धेरै ठाउँमा मिचेको रहेछ। एउटा साथीको रूपमा समाधान गर्ने चाहिँ हामीले सोचिराखेका छौँ।"

यो भनाइ सार्वजनिक भएपछि व्यापक बहस सुरु भयो।

नेपालमा वर्षौंदेखि कालापानी, लिपुलेक, लिम्पियाधुरा, सुस्ता लगायतका क्षेत्रमा भारतले नेपाली भूमि मिचेको विषय प्रमुख रूपमा उठ्दै आएको छ। त्यसैले प्रधानमन्त्रीले नेपालले पनि भारतको भूमि मिचेको हुन सक्ने कुरा संसदमै स्वीकार गरेजस्तो देखिँदा धेरै मानिस अचम्ममा परे।

कतिपयले यसले नेपालको कूटनीतिक शक्ति कमजोर बनाएको तर्क गरे भने कतिपयले वास्तविकता स्वीकार गरेको भन्दै समर्थन गरे।

तर बालेन शाहको भनाइ तथ्यमा आधारित थियो त?

उपलब्ध प्रमाणहरूले त्यो सम्भावना देखाउँछन्।

नेपाल–भारत सीमा धेरैले सोचेभन्दा जटिल छ

नेपाल–भारत सीमा करिब १८८० किलोमिटर लामो छ। यो सीमा नदी, खोला, जंगल, खेतीयोग्य जमिन तथा घना बस्तीहरू हुँदै जान्छ।

यसले गर्दा धेरै समस्या उत्पन्न हुन्छन्।

• बाढी आएपछि नदीले धार परिवर्तन गर्छ।

• सीमास्तम्भ हराउँछन् वा स्थान परिवर्तन हुन्छ।

• स्थानीय बासिन्दाले पुरानै जमिन खेती गर्न छाड्दैनन्।

• खुला सीमाका कारण मानिसहरू सहज रूपमा आवतजावत गर्छन्।

यस कारण सीमा विवादहरू सधैं एक देशले अर्को देशको भूमि जबर्जस्ती कब्जा गरेको मात्र विषय हुँदैनन्। धेरै विवाद पुराना नक्सा, नदीको धार परिवर्तन, सीमांकन समस्या र स्थानीय भोगचलनसँग सम्बन्धित छन्।

नेपालको आफ्नै अध्ययनले के देखाउँछ?

२०२१ मा कान्तिपुरले नेपाल–भारत सीमा अध्ययनसँग सम्बन्धित विवरण सार्वजनिक गरेको थियो।

त्यसअनुसार:

• भारतीय नागरिकहरूले नेपालको भूभागका ६६८ स्थानमा भोगचलन गरिरहेका थिए।

• नेपाली नागरिकहरूले भारततर्फका २७४ स्थानमा खेतीपाती वा भोगचलन गरिरहेका थिए।

रिपोर्टले नेपालीहरू भारततर्फ पर्ने जमिनमा खेतीपाती र भोगचलन गरिरहेको उल्लेख गरेको थियो।

यी घटनालाई "क्रस–बोर्डर अकुपेसन" वा "क्रस–बोर्डर होल्डिङ" को रूपमा वर्गीकृत गरिएको थियो।

महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने यो सूचना सामाजिक सञ्जाल वा राजनीतिक दाबीबाट आएको थिएन। यो नेपाल–भारत सीमा सम्बन्धी संयुक्त अध्ययन र प्राविधिक संयन्त्रसँग सम्बन्धित विवरण थियो।

यसले बालेन शाहको भनाइको आधार रहेको देखाउँछ।

नदीले सीमा विवाद दुवैतर्फ सिर्जना गर्छ

नेपाल–भारत सीमाका धेरै भाग नदीमा आधारित छन्।

जब नदीले धार परिवर्तन गर्छ, विवाद सुरु हुन्छ।

नदीको एक किनारमा रहेको जमिन अर्को किनारतर्फ देखिन सक्छ। तर स्थानीय बासिन्दाले आफ्नो पुरानै जमिन प्रयोग गर्न छाड्दैनन्।

यही कारण सुस्ता, कैलालीको मोहना क्षेत्र, कञ्चनपुर, गण्डक तथा महाकाली नदी आसपासका क्षेत्रमा दुवैतर्फबाट अतिक्रमणको आरोप लाग्ने गरेको छ।

यसैले सीमा विज्ञहरूले यस्ता विषयलाई सामान्य "भूमि कब्जा" भन्दा "सीमा व्यवस्थापन समस्या" को रूपमा व्याख्या गर्ने गरेका छन्।

सुस्ता विवाद

सुस्ता नेपाल–भारत सीमा विवादको सबैभन्दा चर्चित क्षेत्रमध्ये एक हो।

नेपालको दाबी अनुसार गण्डक नदीको धार परिवर्तनका कारण नेपाली भूमि भारततर्फ परेको छ।

तर भारतीय सञ्चारमाध्यम र केही स्थानीय अधिकारीहरूले बेला–बेलामा नेपालले भारतको भूमि प्रशासनिक रूपमा नियन्त्रण गरिरहेको आरोप पनि लगाएका छन्।

दैनिक भास्करले प्रकाशित गरेको रिपोर्टमा नेपालले भारतले आफ्नो दाबी गर्ने क्षेत्रमा सडक, विद्यालय, प्रशासनिक संरचना तथा प्रहरी उपस्थिति कायम गरेको दाबी गरिएको थियो।

यी दाबी सही वा गलत हुन् भन्ने छुट्टै बहसको विषय हो।

तर महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने दुवैतर्फबाट अतिक्रमणका आरोप लाग्दै आएका छन्।

भारतविरुद्ध नेपालको दाबी यथावत् छन्

केही नेपालीले भारततर्फ भूमि प्रयोग गरिरहेको तथ्यले नेपालको प्रमुख दाबीहरू कमजोर बनाउँदैन।

विशेष गरी:

कालापानी–लिपुलेक–लिम्पियाधुरा

नेपालका अनुसार काली नदीको मुहान लिम्पियाधुरामा पर्छ। त्यसैले सुगौली सन्धिअनुसार कालापानी क्षेत्र नेपालको भूभाग हो।

सुस्ता

नेपालका अनुसार नदीको धार परिवर्तनले अन्तर्राष्ट्रिय सीमा परिवर्तन गर्न सक्दैन।

अन्य विवादित क्षेत्र

• कञ्चनपुर

• कैलाली

• बर्दिया

• कपिलवस्तु

• रुपन्देही

• चितवन

• पर्सा

• रौतहट

• सर्लाही

• मोरङ

• झापा

• इलाम

• पाँचथर

• ताप्लेजुङ

लगायतका क्षेत्रमा विभिन्न प्रकारका सीमा विवादहरू छन्।

बालेन शाहले कूटनीतिक गल्ती गरे?

यो प्रश्न तथ्यभन्दा फरक विषय हो।

परम्परागत कूटनीतिमा देशहरूले आफ्नो वार्ताको शक्ति कमजोर हुने विषय सार्वजनिक रूपमा कमै स्वीकार गर्छन्।

आलोचकहरूका अनुसार यस्तो भनाइले भविष्यका सीमा वार्तामा भारतलाई थप तर्क दिने सम्भावना हुन्छ।

समर्थकहरूका अनुसार वास्तविकता स्वीकार गर्दा विश्वसनीयता बढ्छ।

यस विषयमा फरक मत हुन सक्छ।

तर बालेन शाहले उठाएको मूल विषय तथ्यविहीन देखिँदैन।

निष्कर्ष

उपलब्ध प्रमाणहरूले सीमा समस्या एकतर्फी मात्र रहेको देखाउँदैनन्।

अध्ययन तथा प्रतिवेदनहरूले देखाउँछन् कि:

• सयौँ स्थानमा भारतीयहरूले नेपाली भूमि प्रयोग गरिरहेका छन्।

• सयौँ स्थानमा नेपालीहरूले भारतीय भूमि प्रयोग गरिरहेका छन्।

• नदीको धार परिवर्तन, हराएका सीमास्तम्भ, पुराना जग्गाधनी व्यवस्था र कमजोर सीमा व्यवस्थापनले समस्या बढाएको छ।

• कालापानी र सुस्ता जस्ता विवाद अझै समाधान भएका छैनन्।

त्यसैले बालेन शाहको भनाइ पूर्ण रूपमा आधारहीन देखिँदैन।

नेपाल–भारत सीमा समस्या केवल एक देशले अर्को देशको भूमि मिचेको कथा मात्र होइन।

यो इतिहास, भूगोल, नदी प्रणाली, प्रशासनिक नियन्त्रण र सार्वभौमिकताको फरक व्याख्यासँग जोडिएको जटिल सीमा व्यवस्थापनको विषय हो।

यही जटिलता बुझ्नु दिगो समाधानको पहिलो शर्त हो।

सन्दर्भ सामग्री

१. प्रधानमन्त्री बालेन शाहको संसदीय अभिव्यक्ति।

२. कान्तिपुर (२०२१)
https://ekantipur.com/news/2021/03/21/161628972658557122.html

३. नागरिक न्यूज (२०१९)
https://nagariknews.nagariknetwork.com/politics/197486-1575337140.html

४. दैनिक भास्कर (२०१८)
https://www.bhaskar.com/news/nepal-occupies-thousands-acres-of-land-in-india-near-bihar-border-5937538.html

५. सुगौली सन्धि (१८१६)

६. बुद्धिनारायण श्रेष्ठ — Border Management of Nepal

७. सूर्यनाथ उपाध्याय — नेपाल–भारत सीमा व्यवस्थापन सम्बन्धी लेख तथा अभिव्यक्तिहरू।